Bieszczadzka wieś o późniejszej nazwie Górzanka powstała 1480 r. Początkowo nazywała się Volkovyka Parva (z łac. parvus – mały, drobny nieznaczny) stanowiąc część większej sąsiedniej wsi Volkovyka Antiqua (z łac. antiquus – poprzedni, dawny, stary).
Obie miejscowości związane są nazwą z potokiem Wołkowyjka wypływającym ze zboczy góry Markowska (748 m n.p.m.).
Obie też wsie lokowane były na prawie wołoskim przez ród Balów z Hoczwi herbu Gozdawa, który w 1361 r. otrzymał od Króla Kazimierza Wielkiego liczne nadania w Ziemi Sanockiej. Początkowo obie wsie stanowiły własność Jana Bala stolnika sanockiego.
Dnia 29 stycznia 1480 r. jego synowie Maciej (Matiasz), ksiądz Piotr i Mikołaj rozgraniczyli dobra ojca dzieląc je między siebie i ostatecznie po korekcie z 19 grudnia 1480 r. Volkovyka Parva dostała się najmłodszemu Mikołajowi przyjmując od 1523 r. nazwę Górzanka (z rus. hor’anyj – teren górzysty). Zmiana nazwy może być późniejszym wynikiem tego podziału i potrzeby odróżnienia od sąsiedniej większej Wołkowyi.
Już w 1599 r. Kniaź wsi Maćko nazywał się Gorzański.
Górzanka wraz z przysiółkiem Wola Górzańska powstałym w 1552 r. leżącym wzdłuż potoku Tyskówka, nieistniejącą wsią Tyskowa i Radziejowa należy obecnie do Gminy Solina. Wieś otoczona jest malowniczymi wzgórzami nad którymi wyraźnie dominuje góra Korbania (Patryja 894 m n.p.m.).
Teren do czasu wysiedleń w 1946 i 1947 r. zamieszkiwała ludność wołoska – rusińska, głównie obrządku wschodniego. Obok miej w zgodnej symbiozie żyła ludność obrządku łacińskiego głównie polskojęzyczna oraz nieliczne rodziny romskie i żydowskie.
Od czasów zaborów na skutek polityki austriackiej nasilał się tu coraz mocniej separatystyczny proces agitacji proukraińskiej tworzący grunt pod nacjonalistyczny nurt OUN i jego ramię zbrojne UPA, co bardzo podzieliło zgodnie żyjącą dotąd ludność. Tę samą politykę prowadzili później okupanci niemieccy.
Po rodzinie Balów, właścicielami wsi były kolejno między innymi rodziny Karsznickich, Fredrów, Giebułtowskich, Tyszkowskich i Glajzer. Po wysiedleniach majątek ziemski przeszedł na rzecz Państwowego Funduszu Ziem i Lasów Państwowych.
Kościelny schematyzm unicki z 1897 r. podaje, że w 1599 r. istniała we wsi u podnóża góry Biłasz jakaś świątynia spalona prawdopodobnie w czasie najazdu tatarskiego w 1672 r. Ocalało wtedy we wsi tylko 10 domów.
Kolejną świątynią wybudowaną w 1718 r. już w innym miejscu (zbocza wzniesienia Górnyk) i była to cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Paraskiewi męczennicy. Nie jest wykluczone że służyła wiernym obu obrządków dalsze schematyzmy unickie podają datę 1838 jako budowę może rozbudowę nowej świątyni. Ten temat wymaga jednak wnikliwszej kwerendy badawczej, bo równolegle lokalna tradycja wsi głosi, że był to kościół łaciński lub kaplica dworska rodziny Giebułtowskich. Koresponduje z tym oficjalne opracowanie Archidiecezji Przemyskiej z 1997 r. podając, że w 1838 r. został tu wybudowany drewniany jednonawowy Kościół dla ludności rzymskokatolickiej pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego i wnet po wybudowaniu i odejściu rodziny Giebułtowskich został przyjęty został przejęty przez ludność unicką, która adaptowała świątynię na cerkiew zachowując jednak w większości łacińskie wyposażenie. Do dziś w Kościele znajduje się główny łaciński z obrazami Zdjęcie z Krzyża i Matki Bożej oraz św. Marii Magdaleny i dwa łacińskie boczne ołtarze boczne św. Michała Archanioła i św. Jana Chrzciciela.
Z wyposażenia unickiego na szczególną uwagę zasługuje ikonostas wykonany z ikon płaskorzeźbionych w drewnie (ikon reliefowo-konturowych lub paletowych) co stanowi wyjątkową rzadkość w skali Karpat. Miejscowy ludowy artysta (unito-łacinik?) w twarzach świętych miał odzwierciedlić wygląd dawnych mieszkańców wsi. Na balustradzie chóru rozwieszone są też ikony z początku XX w., które tworzyły ikonostas po rozebraniu poprzedniego.
Po II wojnie światowej i po wysiedleniu ludności unickiej w 1946 i 1947 r. (Akcja Wisła) świątynia jakiś czas była nieużytkowana, a po zburzeniu kościoła rzymsko-katolickiego w pobliskiej Wołkowyi w związku z budową zapory solińskiej i przewiezieniem tu prawie całości wyposażenia Biskup Przemyski obrządku łacińskiego Ignacy Tokarczuk utworzył tu w 1969 r. samodzielną Parafię pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego.
W latach 2000-2025 z świątynia została kompleksowo wyremontowana, a całość historycznego wyposażenia obu obrządków i z kościoła w Wołkowyi poddana gruntownej konserwacji.
W założeniu świątynnym stoi kamienna dzwonnica parawanowa i okalający świątynię cmentarz grzebalny wraz z okazałymi dębami i lipami.
W Górzance urodził się ksiądz Adam Bielecki herbu Janina, kapłan łacińskiej Diecezji Przemyskiej, wyświęcony w 1834 r., wykładowca historii Kościoła i prawa kanonicznego w Seminarium Duchownym w Przemyślu, poseł polski na Zjazd Słowian w Pradze i do Sejmu w Wiedniu, wielki patriota, rzecznik pojednania Polaków i Rusinów, spiskowiec wobec zaborców austriackich.
Pod koniec XIX wieku Górzanka liczyła 280 osób (256 unitów i 25 łacinników). Do dworu 201 ha pola, 154 ha lasu i 60 ha łąk i ogrodów. We wsi i okolicy działały 2 młyny, kuźnie, szkoła, sklep żydowski i karczma.
Zimą 1914/1915 toczyły się tu krwawe walki między armią austro-węgierską a rosyjską kawalerią kozacką, czego śladem są liczne w większości jeszcze nieznaczone cmentarze i mogiły wojenne.
W okresie okupacji Niemcy wymordowali tu kilka rodzin żydowskich a część młodzieży wywieziono na roboty do Niemiec.
Dnia 21 Września 1944 oddziały rosyjskie wyparły ze wsi Niemców a 29 października UPA spaliła dwór nękając mieszkańców, z których część kryła się po lasach.
W dniu 18 maja 1946 r. rodziny deklarujące narodowość ukraińską wyjechały na teren Ukraińskiej Republiki Radzieckiej, a na początku maja 1947 r. resztę mieszkańców z wyjątkiem kilku rodzin wysiedlono Ziemie Odzyskane.
Po wojnie w dawnej plebanii grekokatolickiej utworzono Szkołę Podstawową, a potem schronisko turystyczne i świetlicę wiejską.
Obok sklepu i przystanku autobusowego rozbudowana remiza strażacka i obelisk 500-lecie wsi z napisem: „Bo góry mogą ustąpić i pagórki się zachwiać, ale miłość moja nie odstąpi od ciebie i nie zachwieje się moje przymierze pokoju, mówi Pan, który ma litość nad tobą.” Iz 54,10.
Przy drodze głównej stoi kilka odnowionych kapliczek i krzyży stanowiąc część dawnej trasy pielgrzymkowej do pobliskiej Łopienki.
Niżej kościoła znajduje się boisko piłkarskie z szatnią i zapleczem. Wieś posiada własne ujęcie wody, instalacje wodociągową i kanalizacyjną. We wsi działa OSP i drużyna młodzieżowa oraz Koło Gospodyń Wiejskich, funkcjonują liczne domki letniskowe i miejsca noclegowe.
Przez Górzankę prowadzi zielony szlak turystyczny PTTK od Zagórza do Krysowej w pobliże połoniny Smereka. Do niego od Kościoła prowadzi niebieska ścieżka spacerowa, skąd dojście do punktu widokowego na Kalwarii (panorama na wysokie Bieszczady. Wspomniany już szlak zielony PTTK biegnie do drogi żwirowej od której odchodzi czerwona ścieżka spacerowa na Korbanię.
Przez wieś prowadzi też czarna ścieżka do wodospadu „Czartów Młyn” za Wolą Górzańską i dalej możliwość dojścia przez Tyskową i Hyrczę i zieloną ścieżką Nadleśnictwa Baligród do wieży widokowej na Korbani. Od skrzyżowania koło kapliczki św. Antoniego, asfaltową i utwardzoną drogą leśną obok Leśnego Gospodarstwa Szkółkarskiego Nadleśnictwa Baligród dojść do punktu widokowego nad Bereżnicą Wyżną.
ZAPRASZAMY DO ODWIEDZENIA STRONY PARAFIALNEJ https://parafia-gorzanka.pl/
ORAZ KORZYSTANIA Z OFERTY POKOI GOŚCINNYCH, DOMKÓW LETNISKOWYCH I SCHRONISKA W GÓRZANCE
Schronisko https://schroniskogorzanka.wordpress.com/
PIELGRZYMIE – TURYSTO! Uszanuj to miejsce, gdzie lud bieszczadzki oddaje cześć Bogu, Jego Matce i Świętym, przyklęknij przed obecnym tu Najświętszym Sakramentem a jeśli możesz złóż ofiarę na prowadzony remont tej uroczej i zabytkowej świątyni. Przez szacunek do świątyń ziemskich niech Bóg doprowadzi Cię do świątyni niebieskiej.
Parafię można wspomóc ofiarami.
Parafia Rzymsko-Katolicka Wniebowstąpienia Pana Jezusa
Górzanka 50
38-610 Polańczyk
Bieszczadzki Bank Spółdzielczy w Ustrzykach Dolnych
80 8621 0007 2001 0009 9134 0001
Opracowanie graficzne: Magdalena Święcka
wyd. Parafia rzym.-kat. Wniebowstąpienia Pana Jezusa w Górzance. 2026 r.
BALLADA O GÓRZANCE
na 500 lat istnienia wsi
1. Gdzie zbocza góry Kalwarii
i Wołkowyjki gra jar
Leży tam wioska Górzanka
Ziemi Sanockiej czar
Ref. (2 razy)
Górzanka, Górzanka jak pięknie nazwa ta brzmi
Górzanka, Górzanka hołd wielki składamy Ci
2. A dalej dumna Korbania
Połonin widok i wzgórz
Skierujesz oczy gdzie Zalew
I jesteś na miejscu już
Ref. (2 razy)
3. Na dawnych śladach piastowskich
I szlaku wołoskich trzód
Ród Balów tutaj zamieszkał
Wycisnął w ziemi swój trud
Ref. (2 razy)
4. Świątynia w dębach pradawnych,
Łacińsko – unicki skarb
Leżą tam nasi przodkowie
Tu mieszka Bóg nasz i Pan
Ref. (2 razy)
5. Tu ludzie bieszczadzkich losów,
Wiedzą co rola i las
W potrzebie rękę podadzą
Jak bieda – zacisną pas
Ref. (2 razy)
6. Dołącz do grupy pielgrzymów
Ciągnących tędy co rok
By przed Ikoną łopieńską
Powierzać Bogu swój los
Ref. (2 razy)
7. Błogosław Boże Górzance
I w dziękczynieniu niech trwa
Z Maryją niech Cię uwielbia
Znów pięćset i więcej lat
Ref. (2 razy)
Górzanka 15.09.2023r. /W Święto Matki Bożej Bolesnej/